كنند تا نيروهاى حاكم صفوى لارستان در آنجا مستقر شوند . « 1 » فشارهاى سياسى بر پرتغالىها با تصرف كليه نواحى مجاور « هرموز » روزبه‌روز بيشتر مىشد و براى تنگ‌تر كردن محاصره به دستور اللّه وردى خان ، تجارت بين اتباع ايرانى و پرتغالىهاى ساكن هرموز ممنوع گرديد . « 2 » مرگ اللّه‌ورى خان در سال 1021 ق . 1621 م . خللى در پيشبرد سياست‌هاى شاه عباس اول ايجاد نكرد و فرزندش « امام قلى خان » - كه به واليگرى فارس و بنادر منصوب شده بود - اقدامات پدر را به خوبى پى گرفت . اقدامات صريح و آشكار نظامى ايران موجب واكنش فرماندهان پرتغالى شد و در سوم اكتبر سال 1024 ق . / 1616 م . پرتغالىها حمله نافرجامى به قلعه « گمرون » كردند كه در پى مقاومت شديد نيروهاى ايرانى ، به شكست انجاميد « 3 » و به اين ترتيب آخرين تلاش نظامى پرتغالىها براى اعاده موقعيت سياسى پيشين به نتيجه نرسيد و آنها ناگزير به اتخاذ ديپلماسى گفت‌وگو با شاه عباس اول شدند . « 4 » موقعيت داخلى و منطقه‌اى به هيچ روى به نفع پرتغالىها نبود و شاه عباس اول با دركى صحيح و درست از موقعيت پيش آمده ، عمليات نظامى گسترده‌اى را در دريا و خشكى عليه پرتغالىها در جزيره هرموز طراحى كرد . امام قلى خان ، مجرى اين سياست نيز به شايستگى تمام آن را به اجرا گذاشت « 5 » و به اين ترتيب طرح سى سالهء « تجديد حاكميت ايران بر خليج فارس » در سال 1031 ق . / 1622 م . با فتح كامل جزيره هرموز و اخراج پرتغالىها به انجام رسيد . « 6 » « فتح هرموز » از جمله رويدادهاى مهم و تأثيرگذار تاريخ ايران و منطقه محسوب مىشود و در تحقيقات و مطالعات تاريخى ، از آن با عناوين « تندباد مصيبت‌بار براى پرتغالىها در شرق » « 7 » ، « به ثمر نشستن تلاش آگاهانه شاه عباس براى كسب درآمد بيشتر از تجارت دريايى » « 8 » ، « آغاز دوره تجديد قدرت و حاكميت ايران در خليج فارس » « 9 » و « آغاز دوره انقلاب اقتصادى آسيا در قرن هفدهم ميلادى » « 10 » ياد شده است . رويداد مهم و سرنوشت‌ساز فتح هرموز در سال 1031 ق . / 1622 م . حادثه‌اى فراموش‌نشدنى براى ايران است . نيروهاى ايرانى در يك نظام واحد و به فرماندهى امام قلى خان توانستند قواى دريايى و زمينى پرتغالىها را شكست دهند و بخش مهمى از خاك ايران را بازپس گيرند . اين رويداد را مىتوان يك پيروزى ملى براى ايران تلقى كرد . شعرا و نويسندگان عصر نيز ، آن را يك حماسهء ملى خوانده‌اند . اين پيروزى بزرگ ، در واقع آغاز تجديد حاكميت ايران بر بنادر خليج فارس و درياى عمان به شمار مىآيد . هرچند برخى مورخان و از آن ميان ، واقعه‌نگاران انگليسى با قصد و غرض از نقش عمده و برجستهء نيروى دريايى انگلستان در اين نبرد ياد كرده‌اند ، اما با مرورى اجمالى بر منابع بىطرف ، از جمله متون فارسى و پرتغالى ، مىتوان دريافت كه نيروهاى ايرانى به خوبى قادر بودند بدون استفاده از كمك انگليسىها هرموز را فتح كنند . « 11 » روند

--> جنوب و غرب به خليج فارس محدود مىشود . ( احتسابيان ، احمد خان ، جغرافياى نظامى ايران ، تهران ، مطبعه باقرزاده ، 1315 ، ص 385 ) ، نخلستانها و باغستانهاى اين منطقه در جنوب مشهور است . « سيلوا فيگوئروا » ، سفير اسپانيا در دربار شاه عباس اول ، كيفيت محصولات اين ناحيه را با بهترين مركبات ايالت والنسيا در اسپانيا برابر مىداند ( سفرنامه فيگوئروا ، پيشين ، ص 170 ) . « سديد السلطنه كبابى » ناحيه مغستان را منطبق بر تمامى ولايات ساحلى روبه‌روى جزيره « جرون » و از جمله شهر ميناب مىداند . ( سديد السلطنه كبابى ، بندر عباس و خليج فارس ، تصحيح احمد اقتدارى ، تهران ، دنياى كتاب ، 1368 ، ص 64 ) ، « تيكشيرا » و « داكروز » در سفرنامه‌هاى خود ، محدوده مغستان را در قرن هفدهم ميلادى مشخص كرده‌اند كه منطبق بر اطلاعات سديد السلطنه كبابى است . ( Teixiera , Pedro , The Travel of Pedro Teixiera , Translated by Walter de Gray Birch , New york , 1970 , pp . 156 . 257 . ) ( 1 ) . در نامه « ديوگوكوتو » به « دون فرانسيسكو داگاما » مورخه بيست و هفتم دسامبر 1017 ق . / 1608 م . ميلادى آمده است : « سلطان لار با قدرت بالايى به مغستان آمده و پيروز شده است و جزيره قشم نيز به دست آنان افتاده است . » ( اسناد روابط تاريخى ايران و پرتغال ، پيشين ، ص 285 ) حاكم لار در اين ايام ، « قنبر على بيگ » است كه توسط « اللهورديخان » بر اين نواحى حكومت مىكرده است . ( براى آگاهى بيشتر بنگريد به : مورخ لارى ، سيد علاء الدين ، تاريخ لارستان ، تصحيح و تحشيه محمد باقر وثوقى ، شيراز ، راهگشا ، 1371 ، صص 41 - 371 ) . ( 2 ) . براساس متن گزارش « آنتونيو دوگوا » در كتاب گزارش جنگ‌ها و فتوحات بزرگترين شاه ايران مندرج در كتاب اسناد روابط تاريخى ايران و پرتغال ، پيشين ، ص 293 . ( 3 ) . براساس متن شهادت‌نامه « فرانسيسكو ريبيرو دگويا » ، قاضى هرموز در سال 1025 ق . / 1616 م كه در آن توجيه و دلايل « دون لوئيس داگاما » ، فرمانده قلعه هرموز در اين‌باره آمده است كه وى نقش و تقصيرى در از دست دادن قلعه گمرون نداشته است . بنگريد به : اسناد روابط تاريخى ايران و پرتغال ، پيشين ، صص 300 - 299 . ( 4 ) . براى آگاهى بيشتر از اقدامات ديپلماتيك پرتغالىها - اسپانيايىها در اين دوره بنگريد به : قايم‌مقامى ، مسئله هرموز در روابط ايران و پرتغال ، پيشين ، صص 190 - 171 ؛ همچنين : نصر اللّه فلسفى ، روابط خارجى ايران در عصر صفويه ، پيشين ، صص 118 - 47 ؛ همچنين ( - Fernandez , Luis Gil , El Imperio Luso - Espanol Y La Persia Safavida , ) TomoI 1528 - 1605 ) , Madrid , 2006 . ( 5 ) . براى آگاهى بيشتر از نقش « امام قلى خان » در فتح هرموز و همچنين كيفيت اين رويداد بنگريد به : - گيونا شويلى ، نكاتى چند درباره علل به قتل رسيدن امام قلى خان ، مجموعه مقالات همايش بزرگداشت امام قلى خان ، قشم ، سازمان منطقه آزاد قشم ، 1374 ، صص 84 - 800 ؛ همچنين ؛ وثوقى ، خيرانديش ، جنگنامه كشم و جرون‌نامه ، تهران ، ميراث مكتوب ، 1384 ، صص 203 - 202 و مقدمه ؛ همچنين : وثوقى ، محمد باقر ، تاريخ مهاجرت اقوام در خليج فارس ، شيراز ، دانشنامه فارس ، 1380 ، صص 466 - 437 . ( 6 ) . براى آگاهى بيشتر از كيفيت فتح هرموز بنگريد به : - Boxer , C . R . Commertaries of Ruy Freyre Andrada , London , 1930 ; Box - er , C . R . Anglo - Portuguese Rivalry in The Persian Gulf , in E . Prestage ed . Watford , pp . 46 - 129 ; Floor , Willem , The Persian Gulf ( A Political and Eco - nomic History of Five Port Cities 1500 - 1730 ) , Mage Publisher , 2006 , pp . 220 - 235 ; Steengaard , Niles , The Asian Trade Revolution , The University of Chicago Press , 1974 . براى آگاهى از مطالعات و تحقيقات منتشر شده به زبان فارسى درباره فتح هرموز بنگريد به : - مطالعاتى در باب بحرين و جزاير و سواحل خليج فارس ، پيشين ، صص 92 - 87 . همچنين : مسئله هرموز در روابط ايران و پرتغال ، پيشين ، صص 204 - 197 . همچنين : روابط خارجى ايران در عصر صفويه ، پيشين ، صص 154 - 146 . ( 7 ) . Miles , S . B . The Countries and Tribes of The Persian Gulf , London , 1969 , p . 188 . ( 8 ) . Subrahmanyam , Sanjay , The Portuguese Empire in Asia , 1500 - 1700 : A Political and Economic History , London and New york , 1993 , p . 149 . ( 9 ) . Floor , The Persian Gulf , op . cit . p . 234 . ( 10 ) . The Asian Trade Revolution , op . cit . p . 412 . ( 11 ) . نگارنده براى نخستين بار زواياى ناشناخته اين همكارى را در كتاب تاريخ مهاجرت اقوام در خليج فارس مشخص كرده است . بنگريد به : تاريخ مهاجرت اقوام